ứng xử với lời chê

Thật không dễ dàng gì khi phải nghe một lời chê – dù là chê đúng hay chê sai. Nhưng sau khi đã trải qua quá nhiều lần sụt hố sâu thăm thẳm của những lời chê, mình đã tự rút ra một vài kinh nghiệm nho nhỏ để tự bảo vệ mình. Như sau:

[1] Cứ nghe đã

Người đang chê, người phê phán, người phàn nàn – điều họ mong đợi nhất thực ra chỉ là: được lắng nghe.

Hãy cứ nghe đã. Lúc này, mình cố gắng không phân tích hoặc suy luận bất cứ điều gì. Tuyệt đối không kết luận rằng người kia thù ghét mình, và cũng không vơ lỗi sai về mình. 

Mình sẽ chỉ thuần túy đáp lại: dạ, vâng, ừ… để tiếp nhận và tiếp tục cuộc nói đó thôi.

[2] Phân tích vấn đề một mình và hành động tiếp theo

Không thể phân tích vấn đề sáng suốt trong một cuộc tranh luận – đó là kinh nghiệm của mình.

Cá nhân mình, chỉ có thể suy nghĩ thấu đáo khi xử lý thông tin một mình. Do đó, sau khi đã tiếp nhận ý kiến từ người khác, mình sẽ phân tích thông tin đó. 

Nếu mình cảm thấy đó là một lời chê vô lý, mình sẽ bỏ qua một bên và đi làm việc khác.

Nếu mình cảm thấy lời chê đó có lý, mình sẽ bắt tay vào sửa lại. Việc sửa ở đây có khi chỉ là hiệu chỉnh lại một văn bản, theo góp ý của người khác. Có khi là việc rút kinh nghiệm cho một vấn đề lớn – đã sai – và không còn sửa được. 

Tùy theo cấp độ và tình thế lúc đó, làm được gì ngay, mình sẽ làm.

[3] Quay về tâm sự với trái tim 

Không biết có ai không hề cảm thấy đau lòng sau mỗi lời chê hay không? Nhưng nếu có, chắc chắn không phải mình. 

Mình thường xuyên cảm thấy đau khổ, cảm thấy mình kém cỏi, khiến người khác thất vọng, có mỗi việc tí tẹo thế cũng làm không nên thân, tại sao mình không đủ kỹ tính, cẩn thận, tinh tế hơn để nhìn ra các lỗi ấy trước khi việc đã rồi, vân vân.

Nhưng vì đã đau khổ nhiều lần, nên mình đã học dần cách bớt chì chiết bản thân lại. Thay vào đó:

Mình khóc. Nước mắt chảy ra thực chất là một cách tốt để não không phải nghĩ nhiều. Lúc đấy chỉ cần tập trung vào việc khóc thôi.

Mình uống nước. Thỉnh thoảng mình uống trà. Mình thả nổi tư duy để cho nó muốn nghĩ gì thì nghĩ. Ngay cả những suy nghĩ tiêu cực – khi được nghĩ chán chê rồi cũng mệt. 

Mình không đặt thêm câu hỏi. Tất cả những gì có thể làm, thì đã làm rồi. Cái gì không, tức là không làm được. 

Không vơ bất cứ sai lầm nào vào bản chất của chính mình. Đây là điều quan trọng nhất, lặp lại ba lần. 

Không vơ bất cứ sai lầm nào vào bản chất của chính mình.

Không vơ bất cứ sai lầm nào vào bản chất của chính mình.

Không vơ bất cứ sai lầm nào vào bản chất của chính mình.

Sai lầm, chỉ là sai lầm thôi. Cảm giác lúc bị nghe mắng xối xả vào mặt thì cũng tệ thật đấy. Nhưng hiểu là nó sẽ qua. Đó không phải cái tự dưng hiểu ra được. Chỉ có trải qua khổ sở rất rất nhiều lần rồi, mới tự hiểu được.

Sai lầm, chỉ là sai lầm lúc đó thôi. Nó không nói lên được gì về mình, bản chất của mình, hay cả con đường dài mình đã đi, và mình sẽ đi. 

Một lời chê bao giờ cũng choáng ngợp hơn một lời khen. Một ngàn lời khen chưa chắc đã làm bạn ngây ngất, nhưng một lời chê có thể đánh gục tự tôn của bạn.

Song, đừng sợ. Càng đi bạn sẽ càng có kinh nghiệm bóc tách sự việc và bản chất. Bạn có thể sẽ bớt sợ sai và bớt sợ bị chê bai hơn. Cảm xúc có thể sẽ vẫn rất tệ, nhưng bạn hiểu là nó sẽ qua.

Và một bài học quan trọng nữa, hãy nhớ cảm giác đó của mình, và cẩn thận hơn trước mỗi lời chê mình nói ra với người khác. Một bài học khó, nhưng cần thiết vô cùng. 

Nhược Lạc 

nghĩ về cá

[1]
Nhiều năm trước đây, hồi tôi còn ở với mẹ. Hàng tháng, mẹ đều nói tôi chở ra một ngôi chùa tương đối gần nhà.

Chùa to, rộng, với bờ tường chạy dài bên sông Sài Gòn. Người ta thường đến đây lễ Phật, mua vài xô cá trước cổng chùa, niệm vài câu chú, rồi xách ra ven sông thả phóng sinh.

Bao giờ ở dưới sông cũng sẵn một chiếc thuyền dài, hẹp, có hai thanh niên ngồi trên đó, chích điện rồi hớt lũ cá vào lại xô. Ban đầu họ còn ý tứ một chút, đợi người thả đi khỏi, rồi họ mới chèo thuyền ra chích điện. Sau, cảm thấy không việc gì phải làm thế, họ cứ vậy chèo ra. Người thả cứ thả, người chích cứ chích.

Có người trên bờ bực tức quá, xông ra chửi nhau với anh chích cá, bảo là đồ độc ác, bất nhân. Anh chích cá cũng điên lên, bảo, nếu không muốn người ta bắt thì đừng có thả nữa.

Tôi bật cười. Anh vừa nói một câu chân lý, không thể nào mà sai được.

Không thể sai được, nhưng mà cứ buồn. Buồn người ta cứ phải phóng sinh, buồn người ta cứ phải chích, buồn những con cá cứ phải bị phóng đi phóng lại, chích đi chích lại. Nếu nó biết nói, hẳn nó sẽ nói “Chúng mày làm ơn thôi đi được không?”

Một số người chọn cách khác, họ mua cá từ nguồn nuôi (chứ không phải bắt đi bắt lại) rồi thuê thuyền, chạy ra giữa sông mà thả. Nhưng tôi cũng không hiểu lắm về giải pháp này. Tôi đành chọn đứng ngoài.

Cứ hàng chiều, nhất là mỗi khi buồn, tôi ra bờ sông ngồi, nghe tiếng kinh từ chính điện vọng lại, nghe tàu thuyền qua lại, nghe tiếng chích điện xẹt xẹt bên tai, tiếng chửi bới rủa xả qua lại từ trên bờ dưới nước.

Đêm nọ, nằm mơ thấy bọn cá bơi đến bảo tôi: “Mày bảo chúng nó thôi đi được không?”

Tôi không biết tập hợp “chúng nó” ở đây phải kể những ai nữa, nên tôi đành lắc đầu.

[2]
Gần đây tôi viết chuyện, chuyện thiếu nhi. Hẳn bạn sẽ bảo phải là truyện chứ. Nhưng không phải đâu, nó chỉ là chuyện thôi. Chuyện kể bằng âm chờ nhẹ. Bằng những tối thứ sáu không có mấy cờ hoa, không có ngóng đợi nào rực rỡ, chỉ là chờ nhẹ, chuyện rất nhẹ, để lũ trẻ con đi dần vào giấc ngủ.

Trong đấy có một câu chuyện về “Con cá màu hồng muốn trở thành màu xanh”. Một ngày sau khi câu chuyện cá hồng được tôi kể ra, trên mạng xuất hiện một clip đàn cá heo hồng ba con bơi lội trên biển Hải Phòng – loài cá nằm trong sách đỏ, thứ đã lâu lắm rồi không xuất hiện, nay đã bơi về. Tôi nhớ mình đã hớn hở thế nào. Một niềm vui rất buồn cười của một con người đang ngồi trong bốn bức tường nhà, nghĩ về những con cá bơi trên biển ở rất xa mình.

Rồi hôm nay, tôi lại được nghe tin về xác cá heo hồng trôi dạt trên biển Hải Phòng, nghi do bị chích điện. Người ta hẵng còn cãi nhau về lý do, nhưng tôi thì tự dưng buồn quá và không cố gắng luận giải nữa.

Không có một liên quan nào, nhưng tôi đã nghĩ về những con cá bé tí ngày xưa bên bờ sông Sài Gòn. Hàng chục, hàng trăm cân cá đã được phóng sinh bên bờ sông ấy, mỗi ngày. Mỗi ngày.

Nhiều như là những nỗi buồn mà tôi đã bỏ lại.

[3]
Con tôi thích cá lắm.

Chúng nó thích từ cá vẽ đến cá thật, sung sướng mỗi lần đi đến đâu thấy nhà người ta có bể cá. Những chiếc bể rực rỡ màu đèn, xanh màu rêu, với đủ các loại cá bơi qua bơi lại.

Nhưng mà tôi chưa bao giờ làm cho chúng một chiếc bể cá nào trong nhà cả, và có thể là chẳng bao giờ. Tại sao vậy nhỉ? Tôi chưa bao giờ thực sự nghĩ về điều này. Song có thể là tôi sợ buồn chăng?

Tôi không thích phải nuôi những con cá trong những chiếc âu thủy tinh, mà biết rằng chúng sẽ chết rất nhanh. Tôi không thích cầm vợt vớt xác từng con cá, rồi lại mua lượt cá mới thả vào bể.

Tôi luôn cảm thấy chúng nó sẽ bơi ra thành bể, gõ vào kính cốc cốc, hỏi “Mày có thể thôi đi được không?”

[4]
Thật ra, chẳng có ước nguyện nào mà không có mặt trái cả.

Khi thần đèn hiện lên và một đứa trẻ ước được trở thành người nhện, thì việc đầu tiên thần đèn làm là rút súng bắn vào bố mẹ của đứa nhỏ.

Khi chúng ta xuýt xoa vì những ngày trời Hà Nội xanh trong, về những đàn chim đang kéo về thành phố, về bọn cá hiếm đã quay về với biển, thì nghĩa là mọi hoạt động của con người đang bị dừng lại. Người ta đói và khổ và khóc và mong cầu những đoạn ngày này mau chấm dứt. Song nếu thế thì hẳn nhiên mọi thứ sẽ trở lại như trước đây. Chỉ số không khí tại Hà Nội hẳn sẽ quay về đỏ le lét như ngày nào.

Chẳng có gì thay đổi cả. Chẳng có ước nguyện nào toàn điều thiện.

Chẳng có con cá nào quay về trong giấc mơ tôi nữa.

Chẳng có gì quan trọng ở đây.

Nhược Lạc

Suy nghĩ về Thơ

Trần đời tôi chưa từng gặp ai nhận mình hay đọc thơ, kể cả các nhà thơ.

Mỗi khi tôi đọc một bài phỏng vấn một người viết, đặc biệt tác giả (có viết) thơ. Phóng viên sẽ hỏi: “Bạn có hay đọc thơ không? Bạn yêu thích tác giả thơ nào? Bài thơ bạn thích nhất là gì?”

Người được hỏi, sẽ bắt đầu bằng câu trả lời thế này: “À, thật ra tôi không hay đọc thơ.”

Sau đó, để chiều lòng độc giả, họ cũng sẽ cố gắng kể ra một vài cái tên, và đọc hai câu thơ mà họ cho là cũng ổn. 

Tất nhiên, những trường hợp kể trên không thể đại diện cho cả Việt Nam được, chứ đừng nói rằng nhân loại. Nhưng nếu như tôi gặp trường hợp ấy rất thường, thì hẳn nó cũng mang một ý nghĩa gì đó?

Nếu không ai hay đọc thơ, kể cả những nhà thơ, vậy thì ai sẽ đọc thơ? 

Tôi có đọc thơ. Không biết nếu đặt lên bàn cân, cùng các thể loại khác, thì tôi sẽ đọc thơ nhiều hơn, ít hơn hay ngang bằng. Song, quả thực, tôi không nghĩ đến chuyện đọc thơ hàng ngày. 

Hàng ngày tôi đọc báo. Kế đó, tôi đọc email. Tôi đọc một số sách chuyên sâu về truyền thông, dịch vụ, dinh dưỡng, ẩm thực – thứ phục vụ cho công việc hiện tại của tôi. Tiểu thuyết, truyện dài – thứ mang đến cho tôi những câu chuyện, những nhân vật mới, đời sống của họ – thứ kể tôi nghe.

Nhưng thơ không kể tôi nghe. 

Khi đọc một bài thơ, có thể tôi sẽ chẳng hiểu gì. Não tôi không hoạt động theo lối phân tích, như khi đọc “Sapiens: Lược Sử Loài Người” của Yuval Noah Harari. Tôi cũng không bị hút vào, đau đáu và suy tư, như khi đọc “Alexis Zorba, con người hoan lạc” của Nikoz Kazantzakis.

Thơ, giống như một hạt mưa, rơi xuống vào lúc ta không để ý. 

Ví dụ:

“dưới cánh bướm mùa thu
về đậu vách tường đêm
những cánh rừng yên ngủ”

(Phía khác – Nguyễn Đức Tùng)

Hoặc ân cần cất giọng lúc thưa người:

“những lời cũ kỹ
một trời thu để nhớ nhung
chuyện đời giản dị
chiêm bao tay nắm vô cùng ngón tay”

(Chiều hôm phố thị – Bùi Giáng)

Tôi nhận ra mình thường đọc thơ lúc lòng tha thiết quá mà không muốn nói, hoặc không biết phải nói gì. Cần có điều gì đó, ngắn gọn mà rộng lớn, bao la mà gom góp lại vừa lòng tay, để ta đặt mình vào đó ngồi nghe.

Thơ không cố kể một điều gì, dù trong đó, đôi khi ta nghe ra một câu chuyện. Song, mỗi người lại có thể nghe ra một chuyện khác nhau.

Khi Trần Dần hỏi:
“em ơi!
ai xui nhà ươm chín mái?
tơ ngâm chín vại
dâu xanh chín bãi
tằm ngã – chín nong..”


thì ta cũng không biết trả lời (mà cũng không cần trả lời), nhưng ta vẫn ở đó, để trải lòng mình, cùng tất thảy những nét cảnh mà nhà thơ vẽ ra. Từ hồ chín lá sen, từ còi tầm chín ngả, từ chín ngã tư mưa.

Tôi cho rằng, cũng vì sự không cố kể, mà thơ ca vốn có khoảng cách nhất định với đời sống. Ngay cả những bài thơ rất gần với đời, thì vẫn luôn chừa lại một khoảng: để bạn đọc thơ bằng câu chuyện của riêng mình.

“ước gì mưa mãi chẳng tan
để cho sấm cứ râm ran khắp trời
để cho em nép vào tôi
ôm chung một giọt mưa rơi xuống lòng.”

(Phố Nối mưa rào – Đồng Đức Bốn)

Câu thơ của người khác vang lên, mà lập tức lòng ta vơ vào thuật lại. Ai đọc lên mà không nhớ ngay một lần nào đó, đã cùng “em” đứng dưới hiên ngắm một trận mưa lớn – dù là mưa tưởng tượng, để “ước gì em nép vào tôi”.

Với tôi, mỗi bài thơ cũng là một bài nhạc – chúng có âm điệu riêng. Dẫu vậy, khó cảm hơn một bài nhạc.

Trước hết vì một bài nhạc đã có người làm nhạc, người hát xử lý giùm người nghe. Khi nghe, ta chỉ việc nghe nhận bình thường bằng tai. Cái dẫn, cái nhấn nhá, truyền cảm, người nghệ sĩ họ đã làm giùm ta hết cả. Như có chai rượu ngon trong tay, người thưởng thức chỉ việc rót ra ly rồi uống.

Còn một bài thơ có thể ví như một gói trà, gói cà phê. Nhận quà trong tay nhưng chưa uống ngay được. Phải có ấm, chén, tống, có bình, có phễu V60, có phin… Phải có thời gian, phải biết cách pha. Nhiêu khê hơn, và không chắc pha ra đúng ngụ ý của người sơ chế, người rang hạt, người sao trà. 

Một bài thơ khi nhận về, bạn có thể đọc bằng mắt, hoặc bằng miệng – và cảm giác chúng mang lại sẽ khác hoàn toàn. Thậm chí, mỗi lần đọc, bạn sẽ nhận ra mình đã ngắt nghỉ khác nhau, mình đọc bằng giọng khác nhau, bằng tâm trạng khác, góc nhìn khác, lứa tuổi khác. 

Nói cách khác, một bài thơ được tác giả viết ra, nhưng người đọc mới là người pha và thưởng thức. 

Tôi thì tin vào sức mạnh của thanh âm, cũng như tin vào việc một bài thơ nên được đọc lên thành tiếng. 

Trong quá trình thực hiện hai “đêm thi-ca” tại Hà Nội và Sài Gòn, tôi nhận ra nghệ thuật nào cũng cần một không gian được tạo dựng riêng biệt cho nó. (Hỏi sao phải cần đến phòng tranh, sân khấu nghệ thuật).

Ở đêm thi-ca, tôi chủ đích dựng nên một bối-cảnh-thi-ca. Mỗi vị khách tới đó, trên tay cầm ly rượu nhẹ, thảnh thơi ngồi xuống, chầm chậm lắng nghe từng bài thơ vang lên. Giọng nói cất lên thứ tiếng mẹ đẻ thân thuộc. Họ không vừa ăn cơm vừa nghe. Họ không vô tình nghe khi lướt mạng xã hội. Họ không nghe 30 giây. Họ nghe suốt hai giờ đồng hồ, trong sự tập trung hướng về sân khấu, hướng về thế giới của thi-ca.

Khi đó, người ta không chỉ nghe một bài thơ. Người ta nghe một cảm giác thơ. Một không gian thơ. Người ta chủ động tìm đến đó vì muốn nghe. Thế nên, người ta nghe.

Vậy bây giờ, thơ sẽ dành cho ai? Ai còn muốn đọc, muốn nghe thơ?

Tôi nghĩ rằng sẽ luôn có “ai đó” cần đến thơ, dù họ có biết điều đó hay không. Thơ đến vào ngày ta chẳng đợi.

Thơ đến, có thể vào lúc ta đã gõ các cửa, đã thử nương vào những sợi dây khác mà bất thành. Ta cần một tiếng nói thoát ra, nhỏ – ngắn, mà dõng dạc. Tiếng nói tâm tình. Tiếng nói gọi dậy. Tiếng mở cửa cho lòng tràn ra như biển. Tiếng líu ríu chim non hót lại. Tiếng giản đơn loài người muốn nghe.

Chừng nào ta còn sống, còn nhiều xúc cảm, nhiều nghĩ suy trong đầu, chừng đó, thơ còn cần thiết. 

Nhược Lạc

“bạn là ai sau 5 năm nữa?”

“Bạn là ai sau 5 năm nữa?”

Đã bao giờ bạn được hỏi câu này chưa? Tôi đã được hỏi khá nhiều. Và lần nào nghe thấy câu này, đầu óc tôi cũng trống rỗng. 

Hồi 15, 18, 20 không biết câu trả lời đã đành. Đến giờ, đã không còn gọi là trẻ nữa rồi, vẫn không thể trả lời được, và có lẽ không bao giờ trả lời được.

Cuộc sống của tôi thay đổi theo từng tháng, chứ đừng nói là năm. Những người gặp tôi cách đây 2 năm, thấy tôi bây giờ có khi còn chẳng nhận ra, chứ đừng nói là 5 năm trước, 10 năm trước. 

Vì vẫn luôn viết thư cho chính mình của tương lai, tôi nhận ra tôi đã sống khác, đã gặp nhiều điều khác-hoàn-toàn so với hình dung của chính mình trong quá khứ. Và tôi thấy ổn. 

Tôi thấy hài lòng với hiện tại của mình. Ngay cả khi những gì tôi đang có, đang làm ở hiện tại, không liên quan gì đến mộng ước xưa cũ, nhưng chúng tốt hơn. Chúng tốt hơn điều tôi có thể tưởng tượng.

Vậy, có nhất định phải trả lời cho câu hỏi: “Bạn là ai sau 5 năm nữa?” không?

Theo tôi là không. Hay nói đúng hơn đấy là một câu hỏi vô vọng. Không thể có câu trả lời. Không cần phải có câu trả lời.

Việc tha thiết muốn biết chúng ta của tương lai như thế nào, thường dẫn ta đến một số liệu pháp tâm linh nhất định. Đã rất nhiều lần, tôi nhận được thư từ các bạn trẻ, nói rằng nhà em đi coi bói, em nhờ người xem lá số tử vi, em nhờ bạn bốc bài…. và kết quả ra rất tệ. Bạn bị cái kết quả rất tệ đó ám ảnh tới mức sợ hãi. Bạn không biết làm thế nào để thoát khỏi ám ảnh đó.

Tôi đọc thư mà vừa thương vừa thấy giận. Sao lại đặt viễn cảnh của đời mình vào tay người khác như vậy. Nhưng tôi cũng hiểu rằng, đó là một kiểu tâm lý rất chung của con người, đặc biệt là người trẻ. Khi bạn bất an, hoang mang với hiện tại của chính mình, bạn cần một lời xác quyết, một động viên từ tương lai. Việc mong muốn “nhìn trước điều sẽ đến” cũng phổ biến thôi, nhưng xin hãy chọn mặt gửi vàng hơn. Ít nhất, hãy chọn một người mà sau những dự đoán đưa ra, họ có thể cho bạn một lời khuyên, lời động viên đúng. Còn không thì thôi.

Bạn tôi làm việc trong lĩnh vực tâm lý học, bạn nói rằng: “Khi ta lắng nghe một ai đó, chỉ được lắng nghe họ ở hiện tại, tuyệt đối không được đụng đến nỗi đau quá khứ – đó là việc của bác sĩ tâm lý. Bạn không có chuyên môn, mà bạn khơi nỗi đau của họ ra, rồi bạn rời đi, bỏ họ lại với một mớ hỗn độn, đau khổ, ngơ ngác không biết phải xử lý như thế nào. Điều đó thật kinh khủng.”

Ở đây, bạn có thấy việc ‘khơi ra nỗi đau quá khứ’ có những tương đồng với việc ‘dự đoán những thương tổn tương lai’ không? Và ý nghĩa của việc đó là gì? Vô nghĩa.

Đừng làm vậy với người khác nếu bạn không có đủ chuyên môn để giúp họ xử lý.

Còn nếu, bạn là một người trẻ, đang hoang mang với hiện tại của mình, không biết mình của 5 năm sau sẽ ra sao, mong bạn đừng chọn cách đi coi bói. Có thể bạn không để ý, chính việc coi bói cũng có thể là một tác nhân dẫn bạn đến tương lai mà bạn không mong muốn.

Hãy bắt đầu với hiện tại của bạn – thứ bạn đang nắm trong tay. 

Nếu e ngại về một tương lai không khỏe, hãy bắt đầu với bữa ăn ngày hôm nay. Hãy bắt đầu tập thể dục: 2 phút/ngày. Hít thở tập trung: 2 phút/ngày. 

Nếu e ngại về một tương lai nghèo khó, hãy bắt đầu học thêm một số kỹ năng, bắt tay tìm hiểu một số công việc có thể đem lại thu nhập.

Nếu e ngại về một tương lai cô đơn, không có người yêu thương ở bên, hãy bắt đầu yêu thương mình từ bây giờ. Hãy chuẩn bị một phiên bản bình an, vững vàng của mình – trước khi gặp được người yêu thương bạn.

Nếu bạn vẫn không thể vơi bớt hoang mang, lo lắng, bất an, hãy kể cho ai đó nghe (như những người đã kể tôi nghe). Ai đó cũng có thể là chính bạn. Hãy viết cho mình.

Điều đó quan trọng hơn việc cố tìm một câu trả lời ở thời điểm mà lúc đó bạn không còn là bạn nữa – bạn đã là một người khác rồi.

Nhân lúc vẫn đang là mình của lúc này, hãy bắt đầu với việc tận-hưởng-mình trọn vẹn. 

Nhược Lạc

phố thầm âm

căn nhà ngày xưa tôi ở
bây giờ đã đổi chiếc rèm
ô cửa ngày xưa vẫn mở
bây giờ khép đóng cài then

khu tập thể sân giòn giã
nắng lên ba chạy lon ton
bây giờ loang mưa ướt trắng
không còn nghe giọng véo von

trên phố chẳng còn xe chạy
tôi quên Hà Nội mất rồi
tan tầm chẳng còn ai vội
đèn đường nhảy số bình vôi

tôi soi gương chẳng còn thấy
một hồn trôi giữa trời mây
phở sáng có mùi gì vậy
cà phê, trà đá nhớ bầy

trăng soi lại ngày phố trẻ
tóc từng vương bụi lâm râm
mắt còn mơ đêm bước chậm
rộng lòng giữa phố thầm âm. 

Nhược Lạc

khi em ngồi thiền trong thành phố

khi em ngồi thiền trong thành phố
em trở về nơi núi bắt đầu
hạt cây đâm lá từ ngón nhỏ
mắt ngấm mưa ngâu, mắt ngậm rầu

khi em ngồi thiền trong ngày tới
nắng sẽ gửi giùm tôi nhớ thương
em đừng lo nghĩ từ hay chối
chim hót vậy thôi, phố vẫn thường

khi em ngồi thiền đêm vừa xuống
em sẽ thấy bàn chân rã đau
hai cánh hoa tay vừa rụng khẽ
trải cả tâm tình như bóng sâu

khi em thiền hết, trăng vừa sáng
sao thắp lại giùm đêm tối đen
gió hong lá giũ màn sương chớm
và cất trong lòng ô, thấy em

khi em ngồi thiền trong thành phố
phố đã vào mưa, phố cũng buồn
riêng em với chiếc ô mở cánh
em hát dịu dàng mưa, dẫu tuôn.

Nhược Lạc

thời điểm để bước ra ánh sáng

| Thời điểm để bước ra ánh sáng |

Bạn đã bao giờ có cảm giác này chưa? Bạn chuẩn bị một dự án cá nhân, ví dụ thu podcast. Mọi thứ đã xong: kịch bản, thiết bị, tạo dựng kênh podcast… Bạn thậm chí đã thu âm xong một (vài) số, chỉ còn đợi ngày lên sóng.

Nhưng rồi ngay chính lúc này, bạn không biết làm thế nào để bắt đầu. Một nỗi sợ bắt đầu lớn dần lên. Nhỡ giọng mình hơi ghê, nhỡ tạp âm còn nhiều, nhỡ chủ đề mình chọn không hay, nhỡ không ai muốn nghe mình nói? Đến đây, thậm chí bạn có thể ngồi xem tử vi, chọn ngày đẹp, tính toán nhân số học để mong một lời gợi ý, một sự bảo chứng từ…vũ trụ. Song, không có ai quyết định được thời điểm thích hợp để bước ra ánh sáng, ngoại trừ bạn.

Thường thì người ta vẫn nói: Bây giờ hoặc không bao giờ. Ý khuyên bạn hãy bắt đầu ngay đi, đừng chần chừ nữa.

Tuy nhiên, tôi nhận ra việc chần chừ cũng có lý do đúng đắn của nó – ta muốn đưa ra điều tốt nhất vào thời điểm thích hợp nhất. Vậy nên, tôi thường chia ra hai loại lý do để xem xét khi quyết định thời điểm bắt-đầu-khoe.

Một, là lý do khách quan có thể cải thiện. Ví dụ, nếu bạn thu podcast và đọc vấp, bạn hoàn toàn có thể thu lại đoạn đó cho hoàn hảo hơn. Nếu bạn chuẩn bị ra mắt page, website cá nhân, và cần hoàn thiện thêm kế hoạch sản xuất nội dung – hãy thoải mái thay đổi, cập nhật để có được sự chuẩn bị tốt nhất. Nếu bạn chuẩn bị mở cửa hàng, và nhận ra các bất cập trong khâu bao bì, hoặc vận chuyển, hãy cứ tham khảo thêm những người đi trước, để chuẩn bị tốt hơn và hoàn toàn yên tâm trong những ngày đầu ra mắt.

Hai, là lý do cảm quan không thể đoán biết. Ví dụ, nếu bạn tự nghe thấy giọng mình rất ghê, thì đấy có thể là cảm nhận của 90% loài người. Ví dụ, bạn tự hỏi, không biết những cái mình viết ra, làm ra có ai cần đến không? Ai sẽ đọc truyện của mình, ai sẽ nghe nổi giọng của mình, ai sẽ cần món đồ mình giới thiệu?

Tôi gọi lý do thứ hai là những câu hỏi không thể có câu trả lời. À thực ra vẫn có thể có, bạn có thể gửi thành phẩm cho một số người bạn thân quen nghe/xem trước và góp ý thêm cho bạn. Dẫu vậy, xin nói thành thật rằng, điều ấy phần nhiều chỉ mang góc độ tâm lý, còn “vài người thân quen” khó nói hết được về số đông sẽ tiếp nhận dự án của bạn.

Do đó, cách để xác định thời điểm thích hợp để ‘rao lên cho làng nước biết’ chính là: Hoàn thiện hết các vấn đề kỹ thuật ở mục Một, rồi đặt xuống các lo lắng ở mục Hai. Và bước ra ánh sáng.

Bạn không bao giờ có thể biết được sự thật là gì, cho đến khi bạn để chúng thật sự trả lời bạn.

Xin kể một câu chuyện nhỏ từ góc độ cá nhân, vào cái ngày mà chúng tôi bắt tay vào làm kênh podcast Chuyện kể em nghe, mém nữa tôi đã nhấn nút khai tử cho toàn bộ dự án trước khi đưa chúng ra ánh sáng.

Đó là khoảng ba ngày trước thời điểm dự định lên sóng, khi các vấn đề kỹ thuật đã xong, tranh minh họa đã vẽ, bản thu âm đã sẵn sàng để lên lịch, thì tôi – cảm – thấy – thật – kinh – khủng.

Ai sẽ ngồi trong 10’ lặng im để nghe cái kiểu chuyện này? Đứa trẻ nào sẽ chịu nghe kiểu chuyện này? 3-5 tuổi, quá nhỏ. 6-8 tuổi, quá lớn. 9-12, thôi bỏ qua. Người trưởng thành, á ha ha ha.

Tôi không thể tự trả lời các câu hỏi này. Thật ra không người nào trong nhóm chúng tôi trả lời được câu hỏi này. Dạ dày tôi cuồn cuộn sóng, và tôi nói rằng thôi đừng làm nữa, làm cái khác đi. Nhưng rồi chồng tôi đã nói rằng, cứ thử thôi, em không đưa nó ra, làm sao em biết được câu trả lời?

Thế rồi tôi đành trông cậy hoàn toàn vào cộng sự của mình trong ngày ra mắt Chuyện kể em nghe, còn tôi, tôi trùm chăn nằm kín, đau bụng, toát mồ hôi, lo lắng hoảng hốt nghĩ đến việc không ai thèm nghe. Tôi thậm chí còn nằm mơ thấy tờ báo giật tít: Thảm hại của podcast truyện thiếu nhi! Á Á Á

May mắn thay, tôi không nổi tiếng đến thế. Không báo nào thèm giật tít về tôi cả. Nhưng Chuyện kể em nghe, thì có người nghe. Những phản hồi tốt đẹp bay về phía tôi không nằm trong dự tính. Tôi hơi thở phào nhưng vẫn lo lắng, vì chỉ thấy toàn người lớn ở đây.

Một em nhỏ sẽ thực sự nghĩ gì khi nghe các câu chuyện này?

Cho đến khi, mẹ một em bé quay lại nói với tôi rằng, con của chị rất thích chuyện con cá màu hồng muốn trở thành màu xanh, em thậm chí đã nằm mơ thấy con cá hồng. Một em bé khác bảo con cá hồng buồn cười thế ha ha ha. Và một em bé khác, đã biết chờ đến thứ Sáu hằng tuần để nghe chuyện. Sau khi em nghe chuyện về con cá nóc không thể phình to, đã hỏi mẹ là cá nóc có phát sáng được như trong truyện không, người mẹ đã nhắn tin cho chúng tôi nhờ trả lời câu hỏi này.

Tất nhiên là tôi đã trả lời, như thế này:

“Có chứ con. Cá nóc hoàn toàn có thể phát sáng thật đó. Nhưng cá nóc chỉ phát sáng vào Lễ Hội Bơi Trăng dành cho riêng bộ lạc cá nóc mà thôi. Con người chưa được quyền tham dự vào lễ hội mầu nhiệm đó.

Tuy nhiên, trong tương lai, biết đâu chúng ta sẽ có thể. Chúng ta có thể bắt đầu từ ngày hôm nay, với lòng dám mơ mộng và tin tưởng vào sự rộng lớn của thế giới. Rồi ngày mai, có thể ta sẽ được ban cho tấm vé bước vào khoảng không diệu kỳ của cuộc sống, mà hôm nay chúng ta chưa biết đến.

Biết đâu, người cầm tấm vé đầu tiên đó, có thể là con – em bé 5 tuổi lúc này.”

Và, bạn cũng vậy, bạn cũng sẽ là “em bé” đang sợ nhiều trước ngày bước ra ánh sáng. Chỉ có bạn mới biết được thứ ánh sáng đó có gì, rằng mình có phát sáng được không. Không ai khác biết điều đó cả, tôi cũng vậy. Nhưng tôi rất muốn biết.

Vậy nên, hãy bước ra nhé.

Nhược Lạc

để có giọng nói hay (hơn)

Viết bài này thấy ngại, vì thật ra tôi chưa bao giờ thấy giọng mình hay. Tôi là kiểu giọng vừa mỏng, vừa mang âm hưởng “pede Thái” (lũ bạn tôi gọi vậy). Hồi xưa, mỗi lần chúng tôi Skype với nhau, hễ tôi cất giọng là chúng nó lại cười phá lên, bảo: “giọng mày nghe pede thế ha ha ha”.

Phải nói là tôi đau khổ nhiều đấy.

Nên bài viết này, xin được dành tặng cho những người có chất giọng bẩm sinh không hay, nhưng muốn luyện tập để hay lên.

Làm thế nào để có một giọng nói hay hơn?

Tôi mượn của mẹ một chiếc máy ghi âm. Ngày nào cũng vậy, tôi ngồi một mình trong phòng, cắm tai nghe vào máy thu âm và nghe-tiếng-của-mình trong lúc-đang-thu. Rồi lại nghe-tiếng-của-mình sau-khi-thu.

Tôi thử đọc sách, đọc những thứ mình viết ra, thử hát, thử vừa đàn vừa hát, thử nói chuyện như một diễn giả…

Việc này có tác dụng gì?

Có tác dụng nghe được các tông giọng khác nhau của chính mình. Trong quá trình liên tục tự thu âm và nghe lại, tôi nhận ra mình có các tông giọng khác nhau, có các từ mình phát âm hay và các từ chưa, có thứ nhịp điệu phù hợp với chất giọng của mình. Hay cụ thể là tôi thấy khi mình đọc sách thì nghe hay hơn là khi nói chuyện.

Sau khi đã nhận ra cái nào là tông-giọng-hay-nhất của mình rồi, tôi luyện tập để duy trì cái đó. Tôi đã làm việc đó hầu như mỗi ngày, chủ yếu là gửi voice mail cho bạn trai và đăng tải các bài hát linh tinh của mình lên soundcloud. Giờ nghe lại thấy gớm lắm, và đã ẩn bài đi nhiều rồi, nhưng hồi đó, việc ấy giúp tôi dám đưa giọng mình ra ánh sáng. Theo thời gian, khi bắt đầu có những người khen giọng mình hay, ấm, sáng, nhẹ nhàng, dễ chịu, mình có thêm động lực để cải thiện giọng nói của mình.

Với tôi, một giọng nói hay trước tiên phải là một giọng nói rõ ràng. Tôi phải nghe, hiểu được bạn đang nói cái gì trước tiên. Một số người, như tôi, thường bị nói nhanh, nói dính chữ – hệ quả là không ai có thể nghe thấy mình nói gì được.

Cách điều chỉnh là: tập nói chậm lại. Thu âm và nghe lại điều mình đã nói. Sau này thành một thói quen là hễ tôi cảm giác mình đang nói hơi chậm, thì người đối diện sẽ nghe thành vừa.

Ngoài tốc độ nói thì âm lượng và ngữ điệu cũng là thứ cần điều chỉnh. Một số người có xu hướng nói hơi to, hoặc hơi nhỏ. Một số người có xu hướng lên giọng ở cuối câu, nhấn nhá quá nhiều trong câu hoặc không nhấn gì cả tạo giọng nói đều đều.

Tất cả những điều ấy đều có thể cải thiện bằng cách: tự thu âm và nghe lại.

Thời gian đầu, do khá xấu hổ, tôi không muốn ai phải nghe lại cùng mình. Tôi chỉ tự nghe thôi. Nên cách đánh giá của tôi sẽ là: tạo ra một âm giọng mà chính mình muốn nghe.

Tôi muốn nghe một giọng nói nhỏ nhẹ, ấm áp, dễ chịu. Đủ chậm rãi để nghe và hiểu, nhưng cũng đủ thú vị khi kể một câu chuyện. 

Chắc hẳn mỗi người đều sẽ có một tiêu chí riêng dành cho giọng nói. Có chất giọng khó nghe với người này, nhưng lại thú vị, đáng yêu với người kia. Vậy, lời khuyên của tôi là cứ bắt đầu từ chính gu của bạn. Bạn thích một giọng nói như thế nào? Hãy điều chỉnh dần để giọng nói của mình mang đến cảm giác như thế.

Tất nhiên, sẽ có người hỏi là tại sao phải chỉnh-giọng? Tôi muốn để tự-nhiên.

Vậy cũng được. Nhưng có rất nhiều kiểu tự nhiên trên đời. Giọng nói của mình thật ra vẫn luôn tự nhiên thôi, chúng ta đâu có đi phẫu thuật giọng của mình được? (Ủa mà được không nhỉ?)

Dù vậy, nếu bạn đang làm các công việc đòi hỏi giao tiếp nhiều với người khác, tôi nghĩ rằng việc luyện tập để có giọng nói hay hơn, là điều cần thiết.

Hay – ở đây tôi định nghĩa là giọng rõ ràng, tốc độ vừa phải, âm lượng vừa đủ và ngữ điệu phù hợp.

Một bài hát ru cần giọng êm ái. Một bài thơ cần một giọng thơ. Một người yêu cần lời trìu mến. Một diễn giả, một người đang tranh biện, cần giọng rõ ràng, mạch lạc.

Tùy theo nhu cầu của bạn là gì, bạn hoàn toàn có thể điều chỉnh giọng mình cho phù hợp. Như đã nói ở trên, tôi cho rằng khoảng biến đổi của giọng nói mỗi người là rất lớn. Vậy nên, nếu hôm nay bạn cảm thấy giọng của mình chưa hay – hoặc nói đúng hơn, là chưa phù hợp với mong muốn của mình – thì hãy tin là những thứ ấy đều có thể thay đổi bằng cách tập luyện được.

Podcast giờ đây đang trở thành một xu hướng, một lựa chọn đầy tiềm năng tại Việt Nam. Tôi tin là bằng cách đó, giọng nói của mọi người cũng sẽ ngày càng hay lên, dù là ta chủ động luyện tập hay vô tình được luyện tập.

Nhược Lạc

Bonus: Chị bạn tôi nói, việc chụp hình cũng thế đó. Nhiều người không tự tin về ngoại hình thường có xu hướng sợ máy ảnh. Nếu muốn thay đổi điều đó thì hãy….tự chụp mình (selfie) nhiều lên. Dần dà bạn sẽ hiểu gương mặt mình hơn, biết được khi lên hình trông mình sẽ như thế nào (không tệ lắm đâu!) sẽ khiến bạn tự tin lên dần, và theo đó bớt sợ máy ảnh hơn, sẽ có những bức hình đẹp hơn.

chúng ta sống vì điều gì?

Chúng ta sống vì điều gì?

Anh Bút Chì nói là vì chúng ta đã sinh ra và vẫn chưa chết đi. Quả thật là chân lý.

Ở trong cái khoảng đã sinh ra nhưng chưa chết đi đó, mỗi người sẽ làm những việc khác nhau. Bao nhiêu là việc.

Thoạt đầu, các chuyện này trông có vẻ chẳng liên quan gì đến nhau. Chỉ khi đã đi đủ dài, ta mới nhận ra chúng thật sự chẳng liên quan gì đến nhau cả, trừ một thứ – là chính mình – người ở giữa.

Mình của 2013 ở giữa cái đoạn của mình 2009 và mình 2017. Trên cái dòng chảy cứ tuồn tuột đó, mình bước tiếp bước tiếp, cho đến khi nhìn lại, thấy rằng đã đi qua nhiều thế này. Ý nghĩa của chúng là gì? Không biết, song cứ đi.

Mình gặp Châu vào đâu đó 2013. Lúc đó mình còn đang làm trong agency, còn Châu là một MC rất rực rỡ. Agency của mình nhận một dự án viết truyện thiếu nhi cho nhãn hàng. Mình cặm cụi viết, rồi tìm người để thu âm, trước khi gửi client. Bên studio gửi cho mình 7 file thu âm. 7 giọng nói khác nhau. Mình nghe một lượt, rồi bảo, em chọn bạn này.

Bạn đó là Thái Minh Châu.

Trong căn phòng thu hôm đó, Châu cất giọng đọc một lèo mấy trang truyện của mình. Giọng Châu sáng, tươi, rực rỡ, rất hợp để đọc cho các em nhỏ nghe. Mình khen giọng Châu đẹp. Châu khen truyện mình hay. Khen qua khen lại, chúng mình trao đổi cách thức liên lạc cho nhau.

Nhiều năm sau đó, cứ đôi lần gặp lại, lại thấy rằng nhau đã khác, chút một chút một. Châu gặp mình ở Hà Nội, lúi cúi trong quán trà nhỏ, ăn với nhau một bữa cơm. Mình gặp Châu ở Sài Gòn, đạp xe, nói về chuyện phân loại rác, rủ nhau đi ăn chay.

Cứ như vậy, giờ mình đã không còn làm agency nữa, vẫn lụi cụi bán trà, và ra mắt được một tập thơ nhỏ. Châu không còn là một MC toàn thời gian nữa, mà đi làm đơn vị phát hành sách – Phục Hưng.

Không khó để nhận ra, Phục Hưng dành nhiều tâm huyết với những-câu-chuyện. Châu ưu ái những câu chuyện đời thường, giản dị mà cảm động. Châu nâng niu tính nữ, ủng hộ sự can đảm, lòng dám dấn thân, động viên các câu chuyện được kể ra, kể ra và kể ra.

Tháng 8 này, 23 câu chuyện như thế được Storytellers – Phục Hưng Books gom góp lại, trong cuốn sách “Chúng ta sống vì điều gì?”
Mình cũng góp một phần trong cuốn sách đó. Cái nhân duyên va chạm tưởng chừng thoáng qua ngày xưa của chúng mình, bây giờ lại gặp nhau ở (những) cuốn sách.

Và mình thấy vui, xin chia sẻ với bạn điều đó. Mình không trả lời được câu hỏi “Chúng ta sống vì điều gì?” đâu. Mình nào có biết gì.

Song mình nghĩ, ấy không phải một câu hỏi có thể trả lời bằng ngôn từ đơn thuần.

Mà mỗi đời sống tự nó sẽ là câu trả lời.

Nhược Lạc

//

Ngay lúc này, bạn đã có thể mua ebook hoặc bản sách nói tại đây:
– Audiobook trên Fonos: https://bit.ly/PHB-CTSVDG-audiobook
– Ebook trên Teteso: https://bit.ly/PHB-CTSVDG-Ebook