Khi AI xâm chiếm thế giới, người-viết phải làm gì?
Làm việc trong ngành truyền thông đủ lâu, tôi nghĩ mình và nhiều đồng nghiệp khác, đang chứng kiến một cuộc chuyển giao khổng lồ của cách thức tạo ra và truyền tải thông tin – bằng việc AI xuất hiện.
Giờ đây, tôi tin rằng hầu như không có một copywriter, content writer hay một người làm công việc liên quan đến chữ nào đó, lại hì hụi ngồi viết một sản phẩm chữ nghĩa nào đó từ đầu đến cuối.
Thực ra, về khía cạnh công việc, đây là một dấu hiệu đáng mừng, một hứa hẹn về việc giảm thời gian làm việc ‘tay chân’ và dành thời gian ấy cho các suy nghĩ sâu hơn. Tôi cũng đã tin như vậy, và cũng đã nói với các đồng nghiệp, các em trong team của mình như vậy.
Song, sau một khoảng thời gian cùng làm việc, quan sát mọi người làm việc, thử nghiệm nhiều thứ với AI, và thảo luận cùng bạn bè – tôi có một suy nghĩ quan trọng hơn, rằng: Với sự phát triển của AI, các văn bản sẽ xuất hiện ngày càng nhiều hơn, từ bất kỳ ai, nhưng những người-viết sẽ ngày càng ít hơn.
KHOẢNG CÁCH CỦA NGƯỜI-VIẾT VÀ NGƯỜI-PROMPT
Thoạt đầu, ta sẽ không nhận ra chuyện này, bao gồm cả những người-viết và cả những người-không-viết. Ranh giới của hai tệp người này sẽ kéo gần lại. Những người trước đây cảm thấy khá khó khăn để viết ra một cái gì đó, bao gồm cả một đoạn ngắn (một cái status chẳng hạn), thì hiện nay có thể có 10 cái trong vòng hai phút, hoặc ngắn hơn.
Những người viết đang thực hành, đang từng bước rèn giũa khả năng viết, thì hiện nay, hành trình rèn giũa ấy bị đóng băng lại. Ta tưởng mình đang tiết kiệm thời gian, dành việc đó cho những suy nghĩ chuyên sâu hơn, nhưng điều đó vốn dĩ đi ngược lại với quá trình hình thành sự viết.
Bởi vì việc viết, về cơ bản, vốn dĩ là một việc khó. Để viết, bạn cần có suy nghĩ mạch lạc, khả năng phân tích, tự phản biện và hệ thống các luận điểm, luận cứ, và sau đó, trau chuốt, chắt lọc các từ ngữ sao cho chúng trở nên hợp lý và có sự mượt mà. Toàn bộ quá trình đó, là một con đường người-viết đã làm việc với não bộ mình ở mức độ sâu nhất, và điều đó tạo nên một người-viết.
Nhưng khi quá trình ấy mất đi, những người-viết trở thành những người-không-viết. Thay vào đó, chúng ta nhận yêu cầu từ một người khác, diễn dịch yêu cầu đó cho AI hiểu, và trả lại một kết quả nào đó. Nếu chưa được duyệt, prompt lại từ đầu.
Chuyện này không sai, và chúng đang diễn ra mạnh mẽ trong thời đại ngày nay, ít nhất là trong ngành truyền thông quảng cáo, và đang lan rộng trong mọi ngành nghề khác. Tuy nhiên, để nhìn nhận cho rõ hơn, tôi nghĩ chúng ta phải tự tách biệt hai kiểu nhiệm vụ khác nhau: một cái là viết, một cái là prompt.
Hai kiểu nhiệm vụ này cần các kiểu kỹ năng hoàn toàn khác nhau, và sẽ cho đầu ra về sản phẩm cũng như đầu ra về con người: hoàn toàn khác nhau. Một thứ sẽ tạo ra người-viết, một thứ sẽ tạo ra người-prompt.
Paul Graham – nhà khoa học máy tính, nhà khởi nghiệp, người-viết ở Mỹ, đã phải thốt lên rằng: “Tôi thường dè dặt khi đưa ra các dự đoán về công nghệ, nhưng tôi khá tự tin về dự đoán này: trong vài thập kỉ tới, sẽ không có nhiều người có thể viết.”
Xã hội sẽ rất nhanh chóng nhận ra, họ không còn cần những người-viết để ngồi đó và prompt nữa. Họ cần những người có thể prompt ngay từ đầu, dẫu không phải là người viết. Những thứ như vậy sẽ chứng minh được tính hữu dụng, nhanh chóng và khả năng tiết kiệm tiền vốn. Trong thời gian tới, số lượng copywriter, content writer hay bất kỳ ai làm việc với chữ, sẽ giảm đi đáng kể, trong khi số lượng nội dung thì tăng lên. Chỉ tính đơn thuần trong các trang, nhóm trên mạng xã hội ngày nay, những nội dung không phải do người-viết mà chỉ còn nhấn nút, đã tăng lên theo cấp số nhân mỗi ngày – dù chỉ là nội dung cho vui.
Tôi cho là những người viết sẽ không bao giờ biến mất. Vì đơn giản, viết là một nhu cầu của tư duy.
Nhưng, khoảng cách giữa người-biết-viết và người-không-biết-viết sẽ ngày càng cách xa nhau hơn rất nhiều.
Leslie Lamport đã nói: “Nếu bạn chỉ nghĩ mà không viết ra, thì bạn chỉ nghĩ là bạn đang nghĩ thôi”.
Nghĩa là, dưới cái lớp nghĩ mù mờ thông thường, còn một lớp nghĩ rất sâu nữa xảy ra khi nghĩ-và-viết. Nghĩa là, nếu bạn chỉ nghĩ – rồi prompt – và nghĩ rằng như vậy việc của mình đã xong – thì sự viết của bạn dừng lại.
Đến một ngày nào đó, bạn sẽ nhận ra mình không còn khả năng nghĩ sâu và viết hoàn chỉnh một bài luận nào đó nữa, nếu sản phẩm AI bạn dùng bỗng nhiên bị lỗi. Khi đó, phiên bản người-viết của bạn biến mất.
VẬY NGƯỜI-VIẾT PHẢI LÀM GÌ?
Tôi đã nhìn thấy có một vài khuynh hướng.
(+) Một là, nói không với AI. Chuyện này khá phổ biến với các bạn bè là nghệ sĩ của tôi. Họ hoàn toàn không dùng AI, ít nhất là cho các hoạt động sáng tác của họ.
(+) Hai là, chỉ dùng AI trong công việc. Khi đó, mình chấp nhận mình là một người-prompt. Chuyện đó cũng bình thường, đôi khi trong công việc, mình còn không phải là con người. Nhưng 8-10 tiếng trôi qua, mình sống lại.
(+) Ba là, chỉ dùng AI trong công việc, và tiếp tục rèn luyện khả năng viết ở ngoài thời gian đó. Phương án này xem ra phù hợp nhất với thời đại, với ngành, nhưng đôi khi không khả thi lắm bởi nhiều khi quá mệt.
(+) Bốn là, dùng AI trong công việc và cả chuyện viết lách khác – nhưng chỉ dùng AI để hỗ trợ quá trình tìm kiếm tài nguyên, thảo luận qua lại với AI kết hợp quá trình tự phản biện, và sau đó, tự-viết.
Tại sao tôi cứ nhấn mạnh cái việc phải tự viết – dù đôi khi nó nom rất là công việc tay chân. Bởi vì quá trình tay chân đó, mới là thứ tạo nên việc suy nghĩ như một con người, và khi đọc, ta biết là do chính con người đó viết. Giữa một thế giới có quá nhiều người-prompt, thì việc còn gặp được người-viết, sẽ là một điều xa xỉ và may mắn. Càng lúc sẽ càng xa xỉ và may mắn.
HÃY PHÂN BIỆT RÕ CÁC KHÁI NIỆM
Tôi cho rằng đã đến lúc chúng ta nên thẳng thắn nhìn vào bản chất của những việc chúng ta đang làm, nỗ lực đưa ra các định nghĩa, không phải để dán nhãn và phân biệt đối xử lẫn nhau – mà là để: hiểu rõ từng công việc một.
Như tôi đã nói ở trên, là việc viết và việc prompt. Việc giữ mình là một người-viết sẽ chỉ quan trọng với những người thực sự muốn viết, không phải là những người muốn tạo ra nội dung.
Tương tự vậy, tôi có thể dùng AI để tạo ra những bài nhạc – nhưng quá trình đó chắc chắn không phải ‘sáng tác âm nhạc’. Quá trình đó, có thể coi là việc tạo ra sản phẩm âm nhạc với AI.
Tôi có thể dùng một loạt AI để viết kịch bản, làm nhạc, tạo chuyển động… Nhưng quá trình đó vốn không phải là ‘làm phim’. Tôi không thể dùng cách đó để trở thành biên kịch, đạo diễn…
Các hoạt động đó khác nhau về mặt bản chất. Và việc phân biệt chúng, là để ta có điều kiện hỏi mình đến tận cùng: Rốt cuộc ta muốn làm gì?
Tháng 6 là tháng của trẻ nhỏ và gia đình. Và sẽ thật thiếu sót nếu như trong bức tranh ấy, chúng ta không đề cập đến vai trò của những người mẹ. Tiếp nối series #ProudMama – Chuỗi bài phỏng vấn những người mẹ trong giới nghệ sĩ & influencer Việt về hành trình làm mẹ đầy cảm xúc và những bài học của mẹ khi lớn lên cùng con, chúng ta cùng trò chuyện với nhà thơ Nhược Lạc – tác giả tập thơ “Cơm nhà nói chung là êm”.
Là mẹ của hai em bé sát tuổi nhau, cùng lúc thực hiện nhiều công việc và dự án cá nhân khác, Nhược Lạc đã có một hành trình làm mẹ như thế nào? Đâu là những quan sát, chiêm nghiệm và bài học của cô trên hành trình đầy ý nghĩa này? Mời các bạn cùng The Influencer lắng nghe những chia sẻ của Nhược Lạc.
1, “Mỗi đứa trẻ… là một miền đất khác”
Quay trở về quá khứ, khi biết có một em bé đang lớn lên bên trong mình, chị cảm thấy như thế nào?
Tôi cảm thấy khá lạ! Một cách bản năng, tôi biết rằng có một sự thay đổi đang diễn ra bên trong cơ thể. Tôi biết rằng có nhiều điều đang khác đi. Qua từng ngày, em bé lớn dần lên, tôi cũng từng bước thích nghi với những sự thay đổi đó.
Với tôi, hành trình này tương tự với chuyện leo núi. Lúc bắt đầu, tôi biết được rằng hành trình này sẽ khó, sẽ mệt, nhưng chỉ là trên lý thuyết. Mệt đến mức độ nào thì phải đến lúc thực sự bắt đầu, leo từng bước chân, bám tay vào từng mỏm núi,… thì mới trải nghiệm rõ ràng được. Khi bắt đầu có em bé, tôi nghĩ trong đầu rằng “Sắp tới chắc sẽ mệt đây!”, sau đó khi mọi thứ diễn ra thì đúng là mệt thật! (cười).
Rõ rệt nhất là những biến đổi trên cơ thể, tăng cân, ốm nghén,… Mặc dù tôi có một giai đoạn ốm nghén khá ngắn (chỉ khoảng 3 ngày) nhưng việc ngửi mùi cơm không muốn ăn hay các món ăn vốn rất yêu thích nay cũng thấy sợ – là kiểu trải nghiệm không dễ chịu chút nào. Cùng với những biến độ về cơ thể, người mẹ cũng thường trải qua những biến đổi về tinh thần, nhạy cảm hơn, suy nghĩ nhiều hơn, dễ khóc dễ cười…
Có điều gì khác song hành cùng sự “mệt” đó không?
Đó là sự vui! Như tôi chia sẻ ở trên, việc mang thai cũng tương tự như leo núi. Dù mỏi mệt, cơ thể cùng lúc cũng tạo ra những hormone tích cực, khiến chúng ta cảm thấy vui vẻ và thả lỏng. Việc mang thai cũng tương tự như vậy, bên cạnh những thay đổi về cơ thể, có những niềm vui nhỏ bé mới mẻ trong cuộc sống hàng ngày khiến tôi cảm thấy hạnh phúc.
Khi đi siêu âm, tôi được nhìn thấy một sinh linh bé nhỏ trong bụng, mỗi ngày em bé lớn thêm một chút. Tháng đầu tiên, em bé chỉ nhỏ như quả cà chua bi, tháng sau bé đã lớn bằng quả quýt, quả cam và rồi bằng quả dưa lưới, tôi hạnh phúc khi theo dõi quá trình bé lớn lên từng ngày. Và khi em bé đạp vào bụng mẹ, đó là một chuyển động rõ ràng, gây xúc động mạnh cho bất kỳ người mẹ hay người cha nào. Trước đó, những sự thay đổi gần như chỉ diễn ra trong cơ thể mẹ, vậy nên chỉ có người mẹ biết. Nhưng khi em bé bắt đầu đạp, khi cha đặt tay lên bụng mẹ và cảm nhận được những tương tác đầu tiên của bé, đó là một trải nghiệm thiêng liêng đáng trân trọng.
Vậy khi em bé được sinh ra đời, chị cảm thấy như thế nào khi lần đầu bế em bé trên tay?
Lúc đó, cơ thể tôi khá đau đớn. Người ta thường so sánh việc sinh con như gãy 200 cái xương cùng một lúc. Đó là một trạng thái vượt quá ngưỡng chịu đựng thông thường của một con người. Tuy nhiên, cũng trong khoảnh khắc đó, cảm giác hạnh phúc tràn đầy khi tôi nhìn thấy em bé, người mà trước đó chúng tôi chỉ gặp nhau qua màn hình siêu âm. Giờ đây, em bé đang được đặt nằm trên bụng mẹ.
Nhìn con nằm trên bụng mình, tôi có một cảm giác rất đặc biệt, em bé này, dù chỉ vừa mới chào đời, đã là một sinh linh có sự tách biệt rõ ràng với bản thân tôi. Tôi không nghĩ: đây là em bé của mình, mà là một con người hoàn toàn độc lập. Như thể, em bé mượn cánh cửa là cơ thể tôi để bước vào thế giới này. Em bé có những đặc điểm giống với cha mẹ, nhưng cũng có những điểm hoàn toàn khác biệt.
Sau này, tôi có viết một đoạn thơ về những đứa trẻ:
mỗi đứa trẻ cất trong mình tiếng khóc và kề sau là tiếng vỗ à ơi lau nước mắt, và ôm mẹ ngủ vùi dầu đã lớn, đã là miền đất khác
Đoạn thơ này tường thuật chính xác cảm xúc về việc làm mẹ của tôi.
Chị có từng viết “Mỗi gia đình là ngọn hải đăng bé”. Hình ảnh “ngọn hải đăng” có ý nghĩa như thế nào?
Ngọn hải đăng là một hình ảnh cho việc bảo vệ sự sống. Mỗi đứa trẻ đều khác nhau, nhưng khi mới được sinh ra, các em đều nhỏ xíu mong manh. Bố mẹ chính là những người đầu tiên bảo vệ các em trong giai đoạn đầu tiên – khi em làm quen với thế giới mới mẻ này. Từ việc cho con bú, thay bỉm, để ý đến từng giấc ngủ, tất cả đều là bố mẹ dưỡng nuôi chăm sóc. Đã là bố mẹ, đã có con rồi thì xác định là rất khó để có những đêm ngủ ngon, từ khi em bé còn nhỏ hay quấy khóc, cả khi con đã lớn hơn thì trong vô thức cha mẹ vẫn luôn để ý xem con mình đang như thế nào.
Như vậy, khi các em còn nhỏ, gia đình là cái nuôi ấp ôm vỗ về, chăm sóc và có những định hướng cơ bản nhất. Bố mẹ là những người dạy con những bài học đầu tiên. Mẹ và con cùng học cách điều chỉnh như thế nào để có giấc ngủ ngon, cùng học cách cho em bé ăn những bữa ăn dặm đầu tiên, rồi sau đó là những bước đi chập chững đầu đời. “Ngọn hải đăng” là nguồn sáng lớn, giúp đứa trẻ tự tin bước đi và yên tâm để lớn lên trong ngôi nhà của mình.
Khi các bé bắt đầu đi học, “ngọn hải đăng” cha mẹ sẽ bớt ảnh hưởng với các em nhỏ đi một chút. Lúc này, em bé không chỉ học từ bố mẹ, mà còn học từ thầy cô, bạn bè, hàng xóm xung quanh… Bên cạnh đó, khi “ngọn hải đăng” không còn là nguồn sáng duy nhất để con học hỏi, thì nhiều cha mẹ có thể dễ rơi vào cảm giác hụt hẫng. “Ngày trước chúng chỉ cần mình thôi, tại sao giờ chúng càng ngày càng ít cần mình hơn”…
Chị có từng rơi vào cảm giác hụt hẫng đó?
Nếu tôi nói mình không có cảm giác hụt hẫng đó, thì bạn có tin không? *cười*
Nghe hơi lạ, nhưng từ lúc sinh em bé, tôi luôn cảm thấy được sự phân tách rõ rệt nào đó giữa mình và con – như là hai con người hoàn toàn độc lập. Cảm giác ấy bắt đầu từ giây phút tôi sinh con, và ngày càng rõ ràng hơn trong quá trình nuôi nấng các bạn ấy. Tôi nhìn thấy rằng mỗi đứa trẻ đều có cái gì đó rất riêng, rất bản năng. Cái riêng đó không đến từ tác động của giáo dục, vì những đứa trẻ được nuôi dạy như nhau vẫn có thể phát triển theo những hướng hoàn toàn khác biệt.
Khi các con lớn lên – khi chúng có thể bắt đầu học hỏi nhiều hơn từ môi trường xung quanh (ông bà, thầy cô, bạn bè…) tôi lại có phần vui vì có thêm thời gian làm những thứ mình muốn, và bọn trẻ cũng vui luôn vì chúng được đi học. Tầm tuổi này đi học vẫn còn vui lắm, vì được chơi nhiều với chúng bạn.
Dù vậy, chúng tôi luôn ngầm thỏa thuận với nhau rằng sau mỗi ngày đi học đi làm, chúng tôi sẽ luôn dành thời gian cho nhau để cùng ăn cơm, vẽ vời, làm bài tập về nhà, ôm nhau và kể chuyện trước khi đi ngủ.
Từ khi các bạn ấy còn rất nhỏ, tôi thường hỏi xem các con muốn nghe chuyện gì tối nay. Các bạn sẽ đưa ra một vài từ khóa. Ví dụ, “con muốn nghe về con ngựa hồng, con cá sấu, đám mây…” Và ngay lập tức, trong đầu tôi phải sáng tạo một câu chuyện có đầy đủ các yếu tố đó. Các con đã nghe những câu chuyện như vậy trong nhiều năm cho đến khi chúng có thể tự mình kể chuyện. Từ đó trở đi, các bé sẽ là người kể chuyện mỗi tối cho bố mẹ nghe. Dù tối đó có ngủ chung với bố mẹ hay không, chúng cũng nhất quyết phải kể xong câu chuyện trước khi về phòng đi ngủ. Điều đó cũng là một món quà thú vị và đáng yêu phết!
2, “Bài học lớn nhất có lẽ là làm sao để làm đúng vai trò của một người cha, người mẹ”
Không phải người mẹ nào cũng dễ dàng có được sự cân bằng giữa yêu thương và tách rời với những đứa con của mình. Họ thường chăm chút cho các con, nhưng đôi khi quên chăm sóc chính bản thân mình. Chị nghĩ việc người mẹ dành tình yêu thương và dành thời gian cho chính mình quan trọng như thế nào?
Trước khi đề cập đến người mẹ, chúng ta cần nhìn vào hệ sinh thái xung quanh người mẹ đó. Tôi tin rằng tất cả người mẹ đều mong muốn và có thể yêu thương chính mình, nhưng điều đó cần được hỗ trợ và cho phép.
Khi nhìn sâu vào vấn đề, chúng ta sẽ thấy có những người mẹ được hưởng những điều kiện thuận lợi hơn so với người mẹ khác. Họ có tài chính ổn định, có người hỗ trợ trong việc chăm sóc gia đình, quản lý công việc, quán xuyến nhà cửa… Trong những điều kiện tốt như vậy, không có lý do gì để người mẹ không yêu chính mình.
Tuy nhiên, nếu một người mẹ phải đối mặt với nhiều trách nhiệm, họ luôn phải cân nhắc giữa việc chăm sóc con cái hay lo liệu việc nhà, làm việc kiếm tiền…, thì liệu họ có đủ thời gian và tình yêu để dành cho bản thân? Vì vậy, khi nói về việc “người mẹ cần yêu chính mình”, chúng ta cần xem xét từ nhiều phía.
Khi trở thành mẹ, tôi nhận ra rằng đó là công việc khó nhất trên thế giới. Có những giai đoạn rất khó để dành thời gian và yêu thương chính mình. Tôi dành thời gian cho bản thân rồi ai sẽ chăm sóc cho con, ai dọn dẹp nhà cửa… Chắc chắn người mẹ cần yêu chính mình, nhưng cũng sẽ có những giai đoạn mà họ cần ưu tiên các con và những nhiệm vụ khác trong cuộc sống.
Người ta thường nói rằng, “cần một ngôi làng để nuôi lớn một đứa trẻ”, tương tự như vậy, tôi nghĩ rằng cũng cần một ngôi làng để bao dung và chăm sóc cho một người mẹ. “Ngôi làng” đó chính là sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, xã hội, môi trường sống,…
Trong văn hoá Á Đông, chúng ta thường được giáo dục rằng phải quên chính mình, phải tuân thủ những nguyên tắc cộng đồng, người mẹ phải hy sinh vì gia đình con cái. Điều đó chưa đúng lắm, thay vào đó, chúng ta cần đặt bản thân vào thế dung hoà với cuộc sống xung quanh.
Bọn trẻ nhà tôi có thói quen này khá buồn cười, đó là khi ăn cơm, sau khi mời tất cả mọi người, các bạn ấy sẽ mời… chính mình ăn cơm. Khi tôi hát những câu vu cơ như là “mẹ yêu ông, mẹ yêu bố, mẹ yêu bà, mẹ yêu con,…” chúng sẽ nhắc tôi phải tính cả chính mình vào danh sách yêu thương đó “mẹ yêu mẹ nữa, rồi mẹ yêu con”.
Thật ra tư duy của bọn trẻ rất đơn giản, chúng chỉ đếm đủ số người, như phép toán trong lòng bàn tay. Nhưng câu nói đó lại là một lời nhắc rất cảm động dành cho tôi, về việc không bao giờ quên yêu thương chính mình.
Giờ đã làm mẹ của hai em bé. Chị thấy Nhược Lạc của phiên bản đã có con và chưa có con khác nhau như thế nào?
Tôi nghĩ là có rất nhiều sự khác biệt. Khi có con, một phiên bản khác của mình được ra đời, và người mẹ sẽ không bao giờ có thể quay trở lại phiên bản cũ của chính mình được nữa. Mỗi người đều có thể lựa chọn nhìn điều này theo hướng tiêu cực hoặc tích cực.
Về mặt tiêu cực, chắc chắn sẽ có những ảnh hưởng về sức khoẻ. Không chỉ là chuyện sinh nở, giai đoạn sau sinh cũng rất vất vả. Với cá nhân tôi, sau khi sinh con, tôi vẫn vừa chăm con vừa nhận các công việc từ xa. Vì vậy, mặc dù có ông xã đỡ đần, san sẻ rất nhiều – tôi vẫn phải thừa nhận rằng mình đã vất vả, mệt mỏi rất nhiều. Luôn phải có sự hy sinh khi trở thành cha mẹ, dù bạn có gọi đó là hy sinh hay không.
Tuy nhiên đổi lại, cũng là rất nhiều niềm vui. Làm cha mẹ giống như hành trình leo một ngọn núi rất cao, có những lúc tưởng chừng như không thể tiếp tục, nhưng khi đã đi qua được rồi, ta có thể tự hào rằng mình đã vượt qua những bài thi khó. Bài thi đó không bao giờ dừng lại hoàn toàn, nhưng mỗi bước tiến đều thật đáng ghi nhận.
Với tôi, hành trình này rèn luyện về tinh thần khá tốt. Tôi vững vàng hơn, suy nghĩ thấu đáo hơn, có sự thông cảm với người khác nhiều hơn. Khi làm cha mẹ, sẽ có những giai đoạn bản thân trở nên đặc biệt yếu đuối cả về thể chất lẫn tinh thần. Song cũng nhờ vậy, mà ta có thể hiểu, thông cảm và bao dung hơn cho những làm cha mẹ khác, bao gồm cả cha mẹ của chính mình.
Từ khi làm mẹ, tôi phát hiện ra mình để ý nhiều hơn về cách ăn nói của mình, đặc biệt là với những người mẹ đang mang thai, hay những bậc cha mẹ đang chăm sóc con cái khác. Nếu nói, hãy chỉ nói những lời an, vui, tích cực thôi; nếu không thực sự cần nói – tốt nhất là nên im lặng. Đôi khi, dù ta chẳng có ý gì xấu đâu, thậm chí nó chỉ xuất phát từ sự quan tâm thôi – song nếu không khéo, cũng có thể trở thành nguồn năng liệu tiêu cực – ảnh hưởng xấu đến tinh thần và cảm xúc của người mẹ.
Trên hành trình làm mẹ này, bài học lớn nhất mà chị rút ra là gì?
Bài học lớn nhất có lẽ là làm sao để làm đúng vai trò của một người cha, người mẹ.
Nếu làm một phụ huynh ngọt ngào và chiều chuộng con quá, rất có thể con sẽ hư. Nếu quá nghiêm khắc, ta lại có thể trở thành những ông bố bà mẹ khắc nghiệt. Nếu đơn thuần trở thành bạn của con, có thể ta đang không làm đúng nhiệm vụ dạy dỗ và nuôi nấng trẻ. Nếu nghĩ rằng bản thân là người hướng dẫn duy nhất của con, ta có thể sẽ áp đặt trẻ rất nhiều.
Vậy nên, bài học lớn nhất là làm sao để làm đúng vai trò cha mẹ. Không can thiệp quá nhiều, mà cũng không quá ít. Điều đó rất khó, đến bây giờ tôi vẫn liên tục phải quan sát và điều chỉnh. Bố mẹ của năm nay sẽ khác bố mẹ của năm trước, những đứa con cũng vậy. Làm sao để hai đối tượng cùng đang khác đi đó, nhưng vẫn có thể gìn giữ quan hệ yêu thương nhau, chấp nhận nhau và lớn lên cùng nhau? Đó chưa bao giờ là chuyện dễ dàng.
Khi trở thành mẹ rồi, tôi thấy thương và nể bố mẹ mình hơn. Thương vì nhìn ra được những khó khăn của họ, và nể vì tôi cũng có những giai đoạn khó chịu nhưng họ vẫn không ngừng yêu thương. Họ cũng có những sai sót của một con người bình thường, đến giờ tôi mới có thể cảm thông nhiều hơn. Họ không chỉ là bố mẹ mình, họ cũng là một con người nữa. Và đã là con người, chắc chắn sẽ có lúc đúng, lúc sai. Cùng lúc làm bố mẹ, họ cũng là người chồng, người vợ của ai đó; họ cũng là con cái của ai đó; họ cũng là nhân viên, là sếp của ai đó,… Cùng lúc, họ phải đóng rất nhiều vai trò, cũng giống như chúng ta của hiện tại. Hiểu được điều đó, tôi bao dung với chính mình, và cũng bao dung với bố mẹ nhiều hơn.
Nếu có cơ hội để chia sẻ với những người đang và sắp làm mẹ, chị sẽ muốn chia sẻ với họ điều gì?
Các cụ ngày xưa có câu là “Có đầu có đuôi, nuôi lâu cũng lớn”. Khi có một đứa trẻ, tôi có cảm giác rằng việc nuôi dạy con sẽ kéo dài mãi mãi. Bao giờ con mới lớn, bao giờ mẹ mới lấy lại cơ thể và tinh thần như ngày xưa, bao giờ con có thể tự chăm sóc cho chính mình, bao giờ mẹ mới quay trở về guồng cuộc sống cũ,…
Ban đầu tôi cũng rất áp lực. Thế nhưng, động lực để tôi vượt qua những điều này là: hiểu rằng, tất cả rồi sẽ qua đi.
Những vất vả này chỉ là tạm thời, những đứa trẻ chắc chắn sẽ lớn lên, sẽ biết chạy nhảy và biết học hành. Vì vậy, tôi luôn tự nhủ với chính mình, và cũng muốn động viên những người mẹ khác rằng: bọn trẻ sẽ lớn lên và mọi chuyện rồi sẽ ổn. Việc của chúng ta chỉ là kiên trì, bình tâm và chăm sóc bản thân tốt giữa những cơn bão này.
Cảm ơn chị Nhược Lạc. Chúc chị và gia đình một hành trình thật nhiều niềm vui.
Hôm qua, lần đầu tiên mình được đóng vai trò diễn giả trong một workshop online. Buổi chia sẻ về thơ, thơ xoa dịu.
Trong lớp có nhiều anh chị lớn tuổi hơn, nên ban đầu mình thấy cũng hơi ngại. Sợ một người trẻ mà ăn nói không khéo thì dễ thành “múa rìu qua mắt thợ”. Song may quá, buổi chia sẻ đúng nghĩa chỉ là một buổi chia sẻ.
Mình kể những câu chuyện, đọc những bài thơ, nói những điều mà mình biết. Còn các anh chị, các bạn đều lắng nghe rất chăm chú. Họ thả reaction: một trái tim, ra dấu vỗ tay, hay nụ cười…để mình biết họ đang ủng hộ mình. Họ gửi tin nhắn, muốn mình đọc lại một lần nữa, phiên bản đầy đủ của bài thơ – dù mình, chỉ sợ đọc thơ nhiều quá mọi người sẽ ngán.
Lớp hôm qua còn có một chị là giáo viên dạy Ngữ Văn. Chị nói với mình rằng: hôm nào có dịp, nhờ em tới chia sẻ cùng học trò của chị. Các bạn trẻ bây giờ không thích đọc thơ nữa, nhưng nếu em nói, hẳn các bạn sẽ thích.
Mình cũng khá xúc động khi tới giờ mọi người vẫn còn tỏ ra niềm yêu mến với thơ nói chung, hay văn chương nghệ thuật nói riêng. Lần đầu tiên làm đêm thi-ca, lần thứ hai làm đêm thi-ca, lần này làm workshop về thơ….thú thật, lần nào mình cũng sợ. Sợ mọi người….buồn ngủ, sợ mọi người thấy sến.
Song lần nào mọi người cũng mang lại cho mình một đáp án khác, một phản ứng khác. Vậy nên, có nhiều nỗi sợ chỉ là nỗi sợ thôi. Khi bạn bước qua, và thực sự làm nó, bạn mới có thể biết câu trả lời thật.
Với mình, thơ – hay nghệ thuật nói chung – bản chất của nó là xoa dịu rồi. Điều mình làm chỉ là tạo ra một cái cớ, một không gian thích hợp, mời mọi người vào chơi.
Nếu hàng ngày bỗng dưng ta đọc một bài thơ, hay hát một đoạn nhạc trước ai đó, có thể, lắm khi, ta sẽ thấy rằng….sến quá. Nhưng nếu ta ở trong một không gian chung, nơi mọi người đều hướng mình về thơ, cảm xúc sẽ khác hoàn toàn.
Đọc một bài thơ, nghe câu chuyện phía sau nó, cảm nhận nhịp điệu phát ra trên môi, cảm nhận thanh âm vang bên tai…. Những cảm xúc dễ chịu đó, một cách tự nhiên, giúp mình được xoa dịu.
Sáng qua, mình có nói với mọi người một ý, rằng: chúng ta đang ngồi ở đây đều là những người may mắn. Cái may mắn của việc còn một mái nhà để ở, có wifi để dùng, có đồ ăn thức uống đầy đủ chưa thiếu thốn, và còn được ngồi đây để nói chuyện với nhau.
Mình trân trọng sự may mắn đó. Và mình cố gắng để ổn, để không tạo thêm sự tiêu cực, thêm lắng lo vào bầu không khí chung. Mình tin rằng khi một cá nhân ổn, họ có thể vơi bớt gánh nặng cho xã hội. Từ đó, họ có thể đóng góp cách này hay cách kia, cho cộng đồng.
Theo mình được biết thì đến giờ, chuỗi workshop này của MAI:tri đã thu về được hơn 55 triệu đồng, dành trọn vẹn để ủng hộ cho các quỹ vì Sài Gòn.
Một niềm vui có thể nhỏ, nhưng giá trị, và khiến mình ấm lòng trong những ngày này.
Xin chúc các bạn luôn ổn, nhiều sức khỏe và bình an, và từ lòng ổn thỏa đó, ta sẽ biết cách làm điều gì để giúp đỡ xung quanh.
Tôi tạm dùng từ “viết sáng tạo” để phân biệt với các mục đích viết lách khác, chẳng hạn như viết nhật ký, viết thư giãn, viết xoa dịu…
Viết sáng tạo có thể hiểu đơn giản là bạn viết để tạo ra tác phẩm. Nó khác cách viết dành riêng cho bản thân ở chỗ, ngay từ khi đặt bút viết bạn đã muốn tạo ra một tác phẩm độc lập – thứ có thể chia sẻ tới người đọc một cách hoàn toàn tách biệt với bạn.
Đó có thể là một bài thơ, một bài tản văn, truyện ngắn, truyện dài, tiểu thuyết. Đó là thứ mà sau khi viết xong, chúng tách rời khỏi bạn, tự chúng sống một đời sống khác. Mọi đánh giá, từ đó về sau, đều thuộc quyền của độc giả. Tôi gọi đó là viết sáng tạo.
Trong quá trình hoạt động trong ngành quảng cáo, dịch vụ nhà hàng, viết bài cộng tác với tạp chí, viết blog, ra sách….. tôi nhận ra bản thân có một số kinh nghiệm nhất định, đúc rút trong quá trình viết lách. Nhân dịp có vài người em, người bạn inbox hỏi về vấn đề này, tôi muốn viết một bài chia sẻ công khai, vì có thể sẽ có nhiều hơn một người viết mới đang quan tâm, trăn trở về việc: làm sao để sáng tác tốt hơn.
Các gợi ý của tôi gồm có:
[1] Viết tự do mỗi ngày (Free-writing)
Việc viết tự do có hai mục đích cơ bản. Một, là giải tỏa căng thẳng, tháo gỡ các khúc mắc về tâm lý. Tôi nghĩ đây là điều ai cũng thường gặp trong đời sống, và để cho câu chữ viết ra được sáng, đẹp – tôi nghĩ rằng chúng ta nên tự giải quyết vấn đề của mình trước. Hãy viết thoải mái một lát, trong khoảng 500 chữ, để có một tâm tư rỗng rang.
Hai, là khơi nguồn. Khơi nguồn xúc cảm, tâm tư và cả nguồn sáng tạo. Có những thứ vốn luôn nằm bên trong mình, nhưng mình không thể hoặc rất khó để nhận ra. Việc viết liên tục không nghỉ có thể vô tình khơi ra. Sau khi viết, nếu bạn tìm ra gì đó, hãy nhặt thật cẩn thận những bụi vàng đó – ghi chép ngắn gọn lại trong sổ tay/mục note của bạn.
[2] Học cách nhìn và nghe ở mức độ sâu hơn.
Tôi biết, chúng ta vẫn luôn nhìn và nghe đều đặn mỗi ngày. Nhưng điểm khác biệt giữa một người làm sáng tạo và những người khác đó là: họ luôn tìm thấy những điểm mà người khác bỏ qua.
Cái cây cách nhà hai ngã tư. Bầu trời lúc một rưỡi chiều. Hướng gió đổi lúc ba giờ. Vòi nước bị rò rỉ. Đôi tất của người giao hàng. Hay người đó không đi tất. Tiếng khóc của đứa trẻ hàng xóm mỗi bảy giờ tối, thứ sáu hàng tuần không khóc. Chén trà mới pha. Cũng chén trà đó, pha vào hôm qua. Và hôm nay.
Ý tôi là, nhìn mọi thứ. Kỹ lưỡng hơn. Không cần phân tích gì cả mà chỉ nhìn thôi. Có thể ghi lại những điều mà bạn thấy đặc biệt ấn tượng. Còn không, hãy chỉ nhìn thôi. Nhìn mỗi ngày.
Và nghe. Lắng nghe nhịp điệu. Nghe nhạc. Nhạc không lời. Nhạc có lời. Nhạc giao hưởng. Nhạc trẻ. Vọng cổ teen. Tài Smile. Sơn Tùng MTP. Mọi thứ.
Đọc văn của người khác thành tiếng. Đọc văn của chính bạn. Chú ý nhịp điệu khi đọc thành tiếng. Vì sao, cùng là một câu văn mang ý như vậy, của người này bạn đọc thấy êm miệng, của người khác nghe lục cục. Nhớ cảm giác êm ái đó, cảm giác lục cục đó. Nhớ những nhịp điệu đó.
[3] Luôn ghi chép lại thật nhanh
Tôi thường dùng Note trong điện thoại cho các ghi chép nhanh, và Notion trên laptop. Tôi cũng dùng sổ tay cho các trường hợp ghi chép cần nhiều hơn chữ nghĩa đơn thuần.
Ghi trên máy giúp tốc độ viết ra nhanh hơn, lưu trữ dễ dàng hơn. Ghi trên giấy giúp đầu óc mở mang hơn, dễ liên kết nhiều dữ kiện hơn.
Cả hai cách ghi chép trên đều cần thiết.
[4] Tự ra đề bài cho mình và hoàn thành nó MỖI NGÀY
Dù là thơ, văn, truyện ngắn, truyện dài… tất cả với tôi đều là một dạng câu trả lời cho một câu hỏi, một bài tập có từ trước đó. Hãy bắt đầu với việc giao đề tài cho mình, và làm nó mỗi ngày.
Mỗi ngày một bài thơ. Mỗi ngày một đoạn viết 500 chữ. Mỗi ngày một chương trong cuốn truyện dài mà bạn ấp ủ. Mỗi ngày.
[5] Rao lên cho làng nước biết (Show your work!)
Việc làm đủ bài tập mỗi ngày thực sự chẳng dễ dàng gì, nhất là khi bạn tự ra đề, tự làm và không có ai kiểm soát. Đừng làm vậy. Hãy khoe nó ra!
Tạo một blog cá nhân, một website, một fanpage trên Facebook….bất kỳ nền tảng nào giúp bạn chia sẻ những gì bạn biết. Từng lượt xem, lượt thích sẽ là một thứ áp lực nhất định cho bạn, nhưng cần có. Và cũng là cả nguồn động viên cho bạn.
Nếu bạn thích tác phẩm, bài viết của ai đó, cũng tương tự vậy, đừng im lặng. Hãy rao lên cho làng nước biết!
[6] Đặt mục tiêu lớn hơn
Có thể, mỗi người sẽ có những cách học khác nhau, cách hoàn thiện bản thân khác nhau. Nhưng với tôi, việc đặt ra các mục tiêu nhất định, giúp mình tiến xa hơn.
Có thể, không phải lúc nào ta cũng đạt được các cột mốc mà mình mong đợi. Song, ta sẽ luôn tiến xa hơn thời điểm mà mình đã đứng trước đó 6 tháng, 1 năm, 2 năm…
Thử hình dung về những mục tiêu lớn hơn. Một dự án cá nhân, một triển lãm, một sự kiện làm độc lập hoặc kết hợp với bạn bè nghệ sĩ, xuất bản một cuốn sách, xuất bản cuốn thứ hai…
Đặt mục tiêu, tức là tự cho mình một mốc thời gian. Ví dụ, một năm tới. Có thể viết cho chính mình một lá thư gửi vào futureme.org để xem một năm sau đó, mình đã làm được chưa. Nếu làm được rồi, quá tuyệt. Nếu chưa làm được, thật tuyệt, giờ là lúc ta bắt đầu làm.
.
Cuối cùng, hãy thật sự hoàn thành từng tác phẩm một. Từng bài thơ. Từng truyện ngắn. Từng truyện dài. Từng cuốn trường thiên tiểu thuyết mà ta mơ. Hãy hoàn thành nó trước khi đánh giá nó.
Tin tôi đi, người viết nào cũng từng thấy những gì mình viết ra dở tệ và không có giá trị gì. Nhưng nếu ai cũng vì thế mà dừng lại, chúng ta sẽ chẳng có tác phẩm nào để đọc, như bây giờ.
Hoàn thiện hơn hoàn hảo. Hãy hoàn thiện đã, rồi để cho tác phẩm được sống đời độc lập của nó. Và người xem sẽ đánh giá giùm bạn. Việc của bạn với tác phẩm đó đã hoàn thành kể từ lúc bạn đặt dấu chấm cuối cùng.
Bộ quà-thơ đặc biệt phiên bản giới hạn “Cơm nhà nói chung là êm” gồm có:
02 tập thơ “Cơm nhà nói chung là êm” kèm chữ ký và lời nhắn từ tác giả Nhược Lạc
01 bưu thiếp “Cơm nhà nói chung là êm”
01 thiệp cảm ơn
02 đôi đũa gỗ sao thủ công từ Trại Cá
02 gác đũa gỗ sao thủ công từ Trại Cá
01 chiếc khăn êm từ Trại Cá
01 hộp quà gói giấy đỏ phong vị Tết, ruy-băng đỏ và hoa khô
Trong không khí của những ngày Tết Ta đang gần kề, mong rằng bộ quà-thơ sẽ như một hơi cơm nhà, một cơn gió êm giúp mỗi người quay về với những điều êm ái nhất.
Bộ quà có hai tập thơ xinh, bạn có thể đọc một cuốn, gửi tặng người thương một cuốn. Bộ quà có hai đôi đũa sao thủ công, để mỗi bữa dùng của bạn luôn có đôi. Bộ quà có hai gác đũa, bởi vì ai cũng cần phút ngơi nghỉ. Bộ quà có chiếc khăn êm, bởi vì ai cũng mong được dịu xoa. Và bộ quà có chút phong vị Tết từ giấy gói và ruy băng rực rỡ – để chúng ta gửi tặng nhau những điều lành, êm, đẹp cho một năm mới đang sát kề.
Hiện tại, do đã hết bộ quà-thơ nên form đăng ký đã được đóng lại.
Mọi chuyện thật lạ kỳ, cái ngày mà mình bỗng nhiên có ý nghĩ rằng: tôi muốn làm một tập thơ.
Mình không biết phải bắt đầu từ đâu. Mình không muốn tập thơ của mình đơn thuần là một sự góp nhặt theo năm tháng, mà thực sự có ý tưởng chủ đạo và xuyên suốt. Một hành trình mà khi bắt đầu bước lên, ta sẽ muốn đi tiếp, đi tiếp, để xem điều gì sẽ xuất hiện.
Và một người bạn đã xuất hiện. Bạn cho mình một cái nhìn xuyên suốt và rõ ràng về chuyện nên làm một tập thơ có ý, tứ như thế nào. Rồi từ đó, một người bạn khác lại xuất hiện, bạn bắt tay vào vẽ những hình ảnh nhỏ nhắn và cảm động cho tập thơ của mình. Rồi nhà xuất bản, rồi biên tập viên, rồi người bạn lâu năm, rồi quán nhỏ giữa lòng thành phố, rồi người chị thân quý, rồi mùi hương và tiếng hát tỏa ra trong lòng.
Những căn duyên nối nhau. Người bận rộn giúp mình hoàn thành tập thơ, người góp ý từ điều nhỏ nhặt, người giúp in cả bản thảo ra, người giúp đọc soát từng lỗi chính tả, từng lối dùng từ. Người hỏi quanh tìm địa điểm, người kết nối mình đến những nghệ sĩ khác. Người nhắn tin nói rằng mong tập thơ của em từng ngày, từng ngày.
Cái lúc bắt đầu ý niệm ban sơ ấy, mình không bao giờ hình dung được chặng đường tiếp theo sẽ như thế nào. Mình thậm chí hơi sợ. Đến bây giờ, vẫn còn hơi sợ. Sợ làm không đủ tốt, sợ phụ lại quá nhiều sự giúp đỡ của những người mà họ không có bất kỳ lý do gì để phải giúp mình – nhưng vẫn giúp. Nhưng điều khiến mình hài lòng nhất ở bản thân, là mình đã không dừng lại. Mình đã luôn sẵn lòng cất lên tiếng nói để tự tìm cơ hội cho bản thân. Mình đã hỏi khi không biết, đã lắng nghe sự góp ý, đã sẵn sàng thay đổi hoặc giữ nguyên. Đã đi đủ nhiều để đến một đâu đó, gặp một điều gì đó.
Cứ mỗi ngày qua, như hôm nay, và ngày mai, mình lại thêm những phần xúc động nhỏ, vì những góp sức từ “vũ trụ” mà mình đang được nhận.
Vậy nên nếu bạn đang có một khởi niệm, mình mong bạn giữ gìn. Cứ gói vải gọn gàng lại rồi ôm trong tay, và tiếp tục đi. Có lẽ không phải ý niệm nào ban đầu rồi cũng có thể trở thành hiện thực, nhưng chặng đường bạn đi cùng ý niệm đó luôn mang lại cho bạn nhiều điều hơn bạn tưởng. Rất nhiều. Ngay cả những vấp váp khi đi qua rồi cũng là một món quà quý.
Mình vẫn là “một người đang đi”, cũng mong bạn cùng đi.
mình có duyên được góp chữ trên tạp chí J.O.Y issue 4 : Chuyến du hành thời gian. thật là vui vì được trở thành một phần trên chuyến tàu về với những kỷ niệm xưa cũ.
cuốn tạp chí này ẩn giấu rất nhiều thú vị nho nhỏ, như một tấm vé lên tàu bay mang tên mình, một vài hình ảnh quen mà lạ, vài câu chuyện về (những) người mà ta mến yêu, chẳng hạn: nhạc sĩ Đỗ Bảo. tất thảy diễn ra trong gam màu đồng vàng ấm cúng, một giai điệu (nếu có) rất chậm, trầm và êm.
và mình có một phần trong đó.
nếu bạn quan tâm, mời bạn tìm đọc J.O.Y issue 4 và tìm Nhược Lạc trong đó nhé!
Nhược Lạc 